De vier fasen van klinisch geneesmiddelenonderzoek

Fase I: Eerste tests op gezonde vrijwilligers

In de eerste fase van het onderzoek wordt de nieuwe werkzame stof voor het eerst op mensen getest. De proefpersonen, ook proefpersonen genoemd, zijn doorgaans jong en gezond – slechts zelden wordt het te onderzoeken geneesmiddel in deze fase al bij zieke mensen gebruikt. Dit kan het geval zijn als er voor een bepaalde aandoening geen werkzaam geneesmiddel beschikbaar is of als men het effect van het middel op een specifieke ziekte wil onderzoeken. Deze eerste fase dient vooral om de verdraagbaarheid en veiligheid van het nieuwe geneesmiddel te testen. Er wordt nagegaan welke organen en lichaamsprocessen door de werkzame stof worden beïnvloed, hoe geconcentreerd het middel in het bloed kan worden aangetoond en hoe snel het lichaam het uitscheidt. Op basis van deze gegevens kan een mogelijke dosering worden afgeleid en kan worden vastgesteld in welke toedieningsvorm de stof het snelst en meest betrouwbaar wordt opgenomen. Deze fase duurt enkele weken tot maanden en omvat 20 tot 80 vrijwillige proefpersonen. Aangezien de werking op het menselijk lichaam op dit punt nog onzeker is, worden de deelnemers intensief en nauwlettend gemonitord.

Fase II: Onderzoek naar werkzaamheid en dosering

In de tweede fase van het klinisch onderzoek wordt het geneesmiddel voor het eerst getest op patiënten die lijden aan de aandoening waarvoor het bedoeld is. Hierbij wordt vooral onderzocht of het gewenste effect optreedt en hoe goed het geneesmiddel wordt verdragen. Naast de bevestiging van de bevindingen uit fase I dient deze fase ook om de dosering te optimaliseren – vandaar dat men spreekt van een "dosisbepalingsstudie". Ongeveer 100 tot 500 vrijwilligers nemen deel aan een fase-II-studie, die meestal enkele maanden duurt. Net als in fase I worden de deelnemers zorgvuldig gecontroleerd, en bij het optreden van ongewenste effecten kan de behandeling onmiddellijk worden stopgezet. Na succesvolle afronding gaat het onderzoek over naar fase III.

Fase III: Grootschalige studies vóór goedkeuring

De derde fase vindt plaats onder realistische omstandigheden. Hieraan nemen ongeveer 200 tot 10.000 patiënten deel, geselecteerd volgens strikte in- en exclusiecriteria. De gegevens die in deze fase worden verzameld, vormen de basis voor de latere goedkeuring van het nieuwe geneesmiddel. De werkzaamheid bij een grote groep patiënten wordt onderzocht, evenals mogelijke interacties met andere geneesmiddelen en de frequentie van bijwerkingen. De deelnemers worden meestal in twee groepen verdeeld: één krijgt het nieuwe middel, de andere een bestaand standaardgeneesmiddel of een placebo. Deze verdeling gebeurt meestal willekeurig – men spreekt dan van een gerandomiseerde gecontroleerde studie. In een dubbelblinde studie weten noch de artsen noch de patiënten wie het nieuwe middel krijgt. De goedkeuring wordt alleen verleend als de resultaten overtuigend zijn wat betreft werkzaamheid, veiligheid en baten-risicoverhouding. Een fase-III-studie duurt meestal enkele maanden tot jaren. Bij een positief resultaat kan een aanvraag tot goedkeuring worden ingediend bij het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten. Na goedkeuring mag het geneesmiddel worden voorgeschreven en verkocht.

Fase IV: Langetermijnobservatie na marktintroductie

In de vierde fase wordt het reeds goedgekeurde geneesmiddel in de dagelijkse praktijk geëvalueerd. Een fase-IV-studie duurt doorgaans meerdere jaren en omvat duizenden deelnemers. Het geneesmiddel is nu ook beschikbaar voor patiënten die eerder vanwege de strikte selectiecriteria waren uitgesloten, zoals kinderen, ouderen en mensen met meerdere aandoeningen die verschillende geneesmiddelen gebruiken. Het hoofddoel van deze fase is om de therapeutische werkzaamheid bij een grote en diverse groep patiënten te bevestigen. Ook zeldzame bijwerkingen en nog onbekende interacties kunnen in deze fase aan het licht komen. Daarnaast bieden de gegevens inzichten in mogelijke risico’s bij langdurig gebruik en in het potentieel voor andere indicaties.